Vier Haarlemse oorlogsmonumenten: hun oorsprong en betekenis
Op de Dreef, aan de Westergracht, bij de Jan Gijzenbrug en in het Reinaldapark herinneren monumenten aan slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Drie plekken markeren de plaats waar de bezetter mensen als vergelding doodschoot. Het vierde monument brengt Haarlemmers samen die door oorlogshandelingen omkwamen.
De selectie komt uit de folder over Haarlemse oorlogsmonumenten van de Bond van Oud-Illegale Werkers, die deze vier plekken verbindt aan de jaarlijkse herdenkingen op 4 mei.
Dreef: vijftien gevangenen voor het vuurpeloton
Het monument aan de Dreef heet Man voor het vuurpeloton en is ontworpen door beeldhouwer Mari Andriessen. Het herinnert aan de vijftien gevangenen uit Amsterdam die hier op 7 maart 1945 door de bezetter werden doodgeschoten. De executie vond plaats voor een schuilkelder en was een represaille voor een verzetsaanslag.
De titel van het beeld kan worden gelezen als een verwijzing naar de laatste ogenblikken van de slachtoffers. Daarmee is dit een plek waar kunstwerk en historische gebeurtenis nauw met elkaar verbonden zijn: het monument herdenkt de mannen op de plek waar zij werden gedood.
Westergracht: de Treurende vrouw
Het monument aan de Westergracht staat in het plantsoen naast de kerk. Daar staat sinds 1949 de Treurende vrouw van Ludwig Oswald Wenckebach. Het beeld herdenkt tien verzetsmensen die op 26 oktober 1944 in het openbaar werden gefusilleerd, eveneens als vergelding.
Waar de titel van het Dreefmonument de man voor het vuurpeloton centraal stelt, kan de vrouw aan de Westergracht worden gezien als een verbeelding van het verdriet na de executie. De twee beelden geven zo een verschillende vorm aan de herinnering aan het geweld van de bezetter.
Jan Gijzenbrug: een treurend ouderpaar
Bij de Jan Gijzenbrug staat het verzetsmonument van Theodoor van Reijn. Het toont een treurend ouderpaar en heeft een Bijbeltekst op de sokkel. Het monument werd in 1950 onthuld.
Hier werden op 12 februari 1945 acht verzetsmensen gefusilleerd. De bezetter voerde de executie uit als represaille voor de dood van een Duitse Feldgendarme. Naast de Dreef en de Westergracht is dit de derde plek waar een monument verbonden is aan een executie ter plaatse. Het treurende ouderpaar kan worden gezien als een verbeelding van het verdriet van de achterblijvers.
Reinaldapark: namen van omgekomen stadgenoten
Het gedenkteken in het Burgemeester Reinaldapark heeft een andere achtergrond. Het staat op het monumenteneiland in de Fuikvaart en werd op initiatief en op kosten van de burgerij opgericht. De onthulling was op 26 maart 1989. Het bestaat uit een stenen formatie met drie plaquettes en herdenkt burgerslachtoffers, koopvaardijpersoneel en militairen in Nederlandse dienst uit de periode 1940–1945.
Volgens de registratie van het Nationaal Comité 4 en 5 mei staan op twee plaquettes in totaal de namen van 136 omgekomen inwoners. In dat totaal zijn de 24 namen inbegrepen die op 4 mei 1995 werden toegevoegd, nadat de namenlijst onvolledig was gebleken.
Illustratieve foto. Foto: Couleur via Pixabay (Pixabay-licentie)
