Haarlem op historische kaarten: drie bronnen om de stad te bekijken
Historische kaarten laten Haarlem op verschillende momenten zien: als middeleeuwse stad, als zeventiende-eeuwse stad en tijdens latere uitbreidingen. Deze kaartenintroductie helpt je die verschillende tijdlagen te bekijken en te vergelijken; het is geen wandelroute langs oude stadsmuren en poorten.
Een getekende blik op Haarlem in 1450
Op de reconstructie van middeleeuws Haarlem van Marius Erfgoed staan ook stadspoorten afgebeeld. Bekijk op die pagina de getekende reconstructie van 1450. De makers kozen 1450 als beeld van de middeleeuwse bloeiperiode. Het is nadrukkelijk een reconstructie: een tekening van hoe zij zich de stad in dat jaar voorstellen, geen overgeleverde plattegrond uit die tijd.
Dat onderscheid doet ertoe. Volgens de makers zijn er geen Haarlemse plattegronden uit 1450 bekend; de oudste bekende kaarten dateren uit het midden van de zestiende eeuw. Voor hun historische onderzoek gebruikten ze onder meer rapporten en publicaties van de Archeologische dienst Haarlem. Archeologisch onderzoek levert volgens hen een redelijk betrouwbaar beeld van de toenmalige bebouwing. De begeleidende tekst legt echter niet vast waar de afgebeelde poorten precies lagen.
Van Blaeu naar het gebied bij het station
De kaartenverzameling van Historische Vereniging Haerlem biedt verschillende andere tijdlagen. Kies op die pagina eerst de verwijzing naar de stadskaart die Joannes Blaeu in 1649 samenstelde. Let bij het bekijken op de oriëntatie: het noorden ligt op die kaart links. Wie de kaart met een hedendaagse plattegrond vergelijkt, moet dus eerst anders leren kijken.
Bekijk vervolgens de kaart uit 1688 waarnaar dezelfde kaartenpagina verwijst. Die toont volgens de vereniging een leeg, in kavels verdeeld gebied dat overeenkomt met het huidige gebied tussen de Nieuwe Gracht en het station. Dat geeft je een concreet gebied om op oud en nieuw kaartmateriaal naast elkaar te bekijken. Het bewijst op zichzelf niet waar een eerdere stadsmuur liep of welke huidige straat door die muur is gevormd.
De verzameling verwijst ook naar kaarten uit 1868, 1903 en 1947. Daarmee kun je verschillende momenten in de ontwikkeling van Haarlem vergelijken, in plaats van alle historische stadsgrenzen als één omtrek te beschouwen.
Grachten en singels als historische lijnen
Ook de gemeente behandelt de vestinggrachten en -singels als historische structuren. Ze staan in de Cultuurhistorische Hoofdstructuur bij de zogenoemde lange lijnen: verbindingen op stads- en regionaal niveau. De bijbehorende beleidskaarten bevatten beschrijvingen en waarderingen van gebieden, lijnen en punten.
Voor een gemeentelijke kaart om zelf te bekijken kun je op de hierboven gelinkte kaartenpagina van Historische Vereniging Haerlem de verwijzing naar de erfgoedkaart kiezen. Daarop zijn monumenten en historische topografie tot 200 jaar terug te raadplegen.
Die gemeentelijke kaarten geven hoofdlijnen weer en zijn niet op ieder detail uitputtend. Voor het precieze verloop van een verdwenen muur, de plek van een poort of een herkenbaar restant is daarom aanvullende onderbouwing nodig. Ze zijn een hulpmiddel om de historische stad te lezen, geen gedetailleerde routekaart langs bewaard gebleven verdedigingswerken.
Illustratieve foto. Foto: MasterTux via Pixabay (Pixabay-licentie)
